Wat Sinterklaas ons vertelt over God

Sinterklaas wordt wel eens vergeleken met God. Of beter gezegd, geloof in Sinterklaas wordt vergeleken met geloof in God: een overduidelijke illusie voor simpele zielen en kinderen.

Deze vergelijking is niet vleiend bedoeld, en zo wordt het doorgaans ook niet opgevat. Welke gelovige wil aanhoren dat hij in een sprookje gelooft, dat het simpel is om te denken dat God bestaat, dat Hij thuishoort in de categorie paashaas en Roodkapje?
Toch is de overeenkomst tussen Sinterklaas en God niet zo gek. Zij hebben zelfs heel wat meer gemeen dan je op het eerste gezicht zou denken. Beiden hebben een christelijke achtergrond en een lange geschiedenis. En God heeft, net als Sinterklaas, een reeks grote gedaanteveranderingen ondergaan.

Sint: van heilige tot kindervriend
Sinterklaas is overduidelijk nog steeds een oude man met een baard, met een doorgaans zeer goed humeur. Maar Sinterklaas was niet altijd een lieve oude man die meer goed was dan heilig.

Bisschop

Icoon van Sint Nicolas, 13e eeuw

Sint Nicolaas was de bisschop van het Turkse Myra in de vierde eeuw. Na zijn dood werd hij heilig verklaard, volgens de overleveringen omdat hij zo enorm vroom was en God en de kerk goed diende. De orthodoxe bisschop werd de beschermheilige van onder andere kinderen en zeevaarders, waardoor hij ook in West- en Noord-Europa bekend werd. In de Russisch-Orthodoxe kerk is Sint Nicolaas een eerbiedwaardige heilige man, een van de berschermheiligen van Rusland. In het noordwestelijk deel van Europa kwam hij bekend te staan als de kindervriend en zijn sterfdag (5 december) werd een katholieke feestdag. De protestanten hebben na de eerste reformatie wel geprobeerd deze frivole heiligenverering af te schaffen, maar dat is niet gelukt omdat het feest ook onder protestanten erg populair was en bleef.

Heidense tradities
Het feest en Sint Nicolaas zelf vertakten zich in allerlei nationale tradities. De door Coca-Cola gesponsorde Santa Claus is een bekend voorbeeld. Tijdens de kerstening van Europa werden veel oudere heidense tradities overgenomen en aangepast zodat ze binnen het christelijke geloof pasten. Dit maakte het gemakkelijker om de bevolking te bekeren, en daardoor zijn veel oude gebruiken nog herkenbaar in op het eerste gezicht christelijke feesten.
Dat is ook het geval bij Sinterklaas. De schimmel die over de daken rijdt heeft overeenkomsten met Sleipnir, een achtbenig paard dat de Germaanse god Odin door de lucht droeg. Het overvloedige strooigoed en de cadeaus staan voor overvloed en vruchtbaarheid: de oogst was gezaaid, geoogst en binnengehaald; de natuur was vrijgevig geweest en werd daarvoor bedankt.

Sint straft kind

Streng en moralistisch
Sinterklaas kreeg ook een opvoedkundige functie. In de achttiende eeuw, toen het idee ontstond dat de mensheid opgevoed en verbeterd diende te worden, zag veel moralistische literatuur het licht. Voor het eerst werd ook speciaal voor kinderen geschreven om ze te leren hoe ze goede kindertjes werden. Stoute kinderen werden bestraft: wie niet braaf was kreeg geen snoepgoed (alleen een zakje zout), kon een pak rammel met de roede verwachten of, als hij/zij het echt bont had gemaakt, werd meegenomen in de zak, terug naar Spanje, om een jaar lang te werken voor de Sint en zo fatsoen te leren. Kinderen slaan, of dreigen te ontvoeren, is ondertussen in onbruik geraakt. De moralistische en strenge karaktertrekken van de Sint zijn vervaagd en de Pieten laten duidelijk zien dat stout zijn eigenlijk erg leuk is, veel leuker dan braaf zijn. De Sint is alleen voor de vorm nog boos, stiekem zitten er pretlichtjes in zijn ogen.
Een uitzondering is Dick Maas’ horrorfilm ‘Sint’, waarin Sint Niklas een angstaanjagend zombieachtig monster is dat om de zoveel tijd moordend door de nacht trekt. Deze creatieve aanpassing van het karakter van de goedheiligman deed dan ook wat stof opwaaien – kinderen bang maken is niet meer van deze tijd.

Slavernij

Sint en Piet in 1907. Illustratie: Petrus Geldrop

Dat is nu; maar in de tijd dat Sint kinderen opvoedde tot brave burgers maakte hij zich schuldig aan – wat we nu zouden noemen – buitengewoon slecht werkgeverschap. Zwarte Piet werd in 1850 pas geïntroduceerd door schrijver Jan Schenkman. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg hij gezelschap van andere pieten.
Afhankelijk van de invalshoek was Zwarte Piet een duivel die door de katholieke heilige was overwonnen en hem moest dienen, een Moorse jongen die voor Sinterklaas werkte, of toch een Italiaanse schoorsteenveger. Wat Schenkman precies in gedachten had is niet bekend.

Feit is dat er sinds een aantal jaar een hevige discussie aan de gang is over de oorsprong en het eventuele racisme van Zwarte Piet. Is het slecht vermomde slavenhandelverheerlijking? Volgens John Helsloot, medewerker van het Meertens Instituut, is het zeer waarschijnlijk de Schenkmans knecht inderdaad een Afrikaanse slaaf was. Hoewel Schenkman Zwarte Piet een trouwe en kindvriendelijke bediende maakt, was hij wel degelijk een karikatuur, gestoeld op koloniale opvattingen over de verschillen tussen blanken en zwarten. In de negentiende en begin twintigste eeuw werd Zwarte Piet bedreigender, de angstaanjagende knecht die klaarstond om kinderen te straffen en mee te nemen in de zak. Dit paste bij de Sint van die tijd die vooral diende om kinderen iets te leren.

De Sinterklaas van nu is vriendelijk, goedhartig, gul. Ook Zwarte Piet is zijn ernstige ondertoon kwijt en is nu een clowneske acrobaat die zwart is van het roet. In zijn pak herkennen we nauwelijks meer de bediende, het is nu een zwartepietenpak zonder associaties met het koloniale verleden. Zwarte Piet staat nu op zichzelf. Feestvierders zien hem niet meer als karikatuur van de Afrikaan, maar als een onschuldige en vrolijke traditie. Buitenstaanders zullen veel sneller getroffen worden door de historische achtergrond en de blijkbaar schaamteloze viering van slavernij. David Sedaris weet dit treffend over te brengen met ‘Six to Eight Black Men‘.

God en Sinterklaas: heilig, streng, gezellig
Sinterklaas’ ontwikkeling van devote bisschop via katholieke heilige en strenge opvoeder tot vagelijk christelijk maar vooral nationale kindervriend heeft parallellen met de ontwikkeling van God en het christendom.

God de Vader, Michelangelo.

Tijdens Europa’s ontwikkeling tot christelijk continent slokte dit geloof allerlei heidense tradities op. Heilige plaatsen, goden,en rituelen kregen een make-over, werden waar nodig ontdaan van enige seksuele connotatie, en werden ingevoegd in het christelijke gedachtegoed. De god die over Europa heerste was alwetend en strafte en beloonde waar nodig. De nadruk op een strenge God die veel belang hechtte aan de juiste woorden en gedragingen werd nog groter na de Verlichting, in de negentiende eeuw. De ene na de andere christelijke beweging splitste zich af, de een nog orthodoxer dan de ander.

De jaren vijftig van de vorige eeuw initiëren de laatste grote verandering: streng en vaderlijk raakt uit, liefdevol en abstract raakt in. Niemand kijkt raar op van de uitspraak ‘God is liefde’. Het aantal mensen dat in een persoonlijke god gelooft is afgenomen, het aantal ietsisten is toegenomen. God is niet meer vanzelfsprekend de man de op de wolk met een slecht humeur. Misschien hebben we het aan Michelangelo’s schepping te danken dat dit beeld zo hardnekkig is blijven bestaan. God-de-vader is zeker niet verdwenen uit het christendom, maar in Nederland is het niet meer het overheersende beeld.

God nu: liefde, licht, energie.

De moderne God is net als Sinterklaas ook niet per se christelijk. Hun herkomst is nog duidelijk, maar Sinterklaas is er voor iedereen, ongeacht leeftijd en geloof; God neemt moeiteloos eigenschappen in zich op die voortkomen uit bijvoorbeeld het boeddhisme of New Age.
God en Sinterklaas voorzien ons van geborgenheid, gezelligheid en de goede dingen des levens. Een angstaanjagende knecht, de duivel en de opgeheven vinger zijn slechts sfeerbedervers, genadeloos gecensureerd door de moderne voorkeur voor vermaak en individuele vrijheid en risicoloos griezelen.

Advertenties

Tags: , ,

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: