Religie bestaat niet

Over het belang van deconstructie en de verblindende werking van hokjes.

flickr / Danxms3

Het is een veelvoorkomend misverstand dat over religie iets gezegd kan worden. Desondanks gebeurt dat regelmatig. Met rotsvaste overtuiging wordt religie van alles genoemd, vaak tegenstrijdig: religie is de bron van het kwaad, religie is de bron van moraal, religie is goed, religie is achterhaald, religie is vrouwonvriendelijk, religie is verdraagzaam, religie is spiritueel, religie is gewelddadig, religie is een verrijking, religie is cultuur, religie is een hersenfunctie, religie is een ideologie…
Kortom, wat religie is, is volstrekt onduidelijk. Dat houdt mensen echter niet tegen om in de meest generaliserende kreten over religie te spreken, en dat leidt doorgaans niet tot een zinnige, originele of interessante discussie.

Dit mechanisme geldt voor religie in zijn geheel, maar ook voor specifieke religies. We zijn ondertussen allemaal vertrouwd met de generalisaties over de islam, maar ook het christendom moet het ontgelden. Vooral sinds de misbruikschandalen wordt er regelmatig negatief gesproken over ‘de kerk’. Waarom onderscheid maken tussen de tientallen stromingen binnen het christendom, als je de hele boel kan wegzetten als één instituut vol celibataire pedofielen?

Om iets zinnigs over religie te zeggen, moeten we beginnen bij het begin: religie bestaat niet. Religie in het algemeen is een bedenksel, maar religies die een naam hebben en daardoor echt lijken te bestaan, zoals het christendom, zijn in feite ook bedenksels. Wat we het christendom noemen, is eigenlijk een heleboel christendommen die door elkaar worden geroerd en waaruit een soort gemiddelde wordt gedestilleerd en – zoals dat gaat met gemiddelden – dit is zelden een afspiegeling van de realiteit.

Religie bestaat vanzelfsprekend wel in de vorm van allerlei verschijnselen, bijvoorbeeld als gebedshuizen, geschriften, rituelen, feesten, overtuigingen, voorschriften, geloof in goden, en religieuze ervaringen. Al deze dingen hebben geen naam of theorie nodig om te bestaan, ze zijn er en ze nemen een aanwijsbare plaats in in de wereld en in de levens van mensen. Dat is godsdienst in haar specifieke, levende vorm. Maar religie in algemene termen is pure abstractie. Het is een hokje, een etiket dat we op dingen plakken zodat we snappen waar ze horen. Dit etiket beïnvloed vervolgens weer hoe we naar een verschijnsel kijken. Een voorbeeld: praten met een onzichtbare ander terwijl je duidelijk alleen bent, zouden we kunnen beschouwen als een waanvoorstelling. Maar noem het religieus (bidden), en we vinden het normaal. Dit wil niet zeggen dat bidden eigenlijk een symptoom van een psychische stoornis is, maar het laat wel zien dat het etiket dat je op een verschijnsel plakt van groot belang is voor de waarde die eraan wordt gehecht.

Hokjesdenken: waarom doen we dat eigenlijk?

Dingen indelen in categorieën is een handige menselijke eigenschap om de wereld overzichtelijk te maken. Als we dat niet zouden doen, zouden we een dagtaak hebben aan het verwerken van alle indrukken die we binnenkrijgen. Een onleefbare en gevaarlijke situatie, zo in het echte leven. Maar als het gaat om meer intellectuele zaken zoals meningsvorming, kunnen die eerste indrukken en snelle oordelen behoorlijk in de weg zitten. Dan is het handig om bewust te zijn van de constructie die je hebt gebouwd.
Als je dat niet doet, loop je het gevaar alleen nog de dingen te zien die binnen je eigen hokjes vallen (onderzoek heeft uitgewezen dat we hier inderdaad allemaal naar neigen). Om open te staan voor nieuwe inzichten, redelijke argumenten en andermans standpunt, is het dus nodig om een beetje flexibel om te gaan met de grenzen van de hokjes. Met andere woorden: in het dagelijks leven zijn categorieën heel handig, maar om te kunnen nuanceren en analyseren moeten ze eerst worden afgebroken.

Het hokje dat we ‘religie’ noemen bevat doorgaans enkele standaardelementen (god, geestelijken, heilig geschrift, traditie, tempel, ritueel, et cetera). Bij ‘christendom’ kan je zo’n hokje vullen met God, Jezus, de Bijbel, de kerk, bidden, zondag, kerstmis, creationisme, Paus en nog wat dingen. In het hokje ‘islam’ gaan tegenwoordig doorgaans: Allah, hoofddoek, Ramadan, Midden-Oosten, moskee, Koran, terrorisme.
Het probleem lijkt me duidelijk: een heleboel dingen die binnen de hokjes horen, vallen erbuiten, en de dingen binnen de hokjes zijn geen van allen toepasbaar op alle vormen van islam/christendom/religie. Kortom, het zijn generalisaties die bruikbaar zijn om snel te bepalen waar je mee te maken hebt (meisje met hoofddoek? Moslima!). Ze zijn niet bruikbaar om te doorgronden hoe rijk en gevarieerd religie is. En erger: deze eerste associaties worden vaak aangenomen voor compleet en waar, en vormen de basis van iemands oordeel over (een) religie. En als die basis niet klopt, of niet compleet is, gaat het oordeel dus ook niet (helemaal) op.

Mag je dan niets meer zeggen?

Nu lijkt het misschien of ik probeer alle kritiek op religie de kop in te drukken door te beweren dat de criticus religie niet begrijpt. Dat is niet het geval. Gefundeerde kritiek op religie is geen probleem, sterker nog, het is nodig. Vaak is het probleem niet dat de kritiek helemaal niet klopt, maar dat het wordt toegepast op een veel bredere groep dan eigenlijk geldig is. Voor de hand liggend voorbeeld: het stigmatiseren van ‘de islam’ of ‘moslims’ alsof het een uniforme groep is (die ook nog eens uit is op het islamiseren van het land), of het wegzetten van een geloof als een instituut van pedofielen.
Om kritiek te hebben op religie, moet je dus specifiek zijn: waar heb je het precies over? Je levert anders al gauw een excuus om kritiek helemaal maar te negeren, en dat is natuurlijk niet de bedoeling!

Religie als één geheel zien, generaliseert dus. Daarnaast negeert het dingen die niet meteen voor de hand liggen. Het bovengenoemde voorbeeld van het christendom laat bijvoorbeeld geen ruimte voor christenen die niet in God geloven of die niet naar de kerk gaan. Daardoor ontstaat het misverstand dat ontkerkelijking hetzelfde is als het verdwijnen van religie. Of dat religie altijd om god draait.

Vergroot je hokje: religies die niet gemiddeld zijn

De basis van goede waarnemingen is het opzij zetten van aannames. De volgende voorbeelden laten zien hoe verrassend religie kan zijn. Ze zijn stuk voor stuk vreemder, rationeler, dommer of toleranter dan wat men over het algemeen van religie verwacht. Ze zijn bovenal het bewijs dat de creativiteit van mensen die op zoek zijn naar goddelijke inspiratie bijna geen grenzen kent.

Een katholieke kerk die niets met de Paus te maken heeft maar des te meer met de theosofie.
Amerikaanse katholieke kerk die staat voor onder andere ‘gay rights’ (inclusief homoseksuele aartsbisschop).
Predikanten die niet in God geloven.
Moslims die niet aan de Ramadan, de hoofddoek en pelgrimage naar Mekka doen.
Jainisme: waarin god er weinig toe doet.
Jediisme: Star Wars als bron van religieuze en morele inspiratie.
Religie zonder geloof.
Religie is ook: je spiritueel en ethisch laten inspireren door filmmaker Ed Wood.
Religie is: planten gebruiken om met een ander bewustzijn in contact te komen met de kosmos; maar ook: elke vorm van geestverruimende middelen en contact met het occulte afwijzen.
Religie is het geloof dat heksen goede mensen zijn, en het is het geloof dat heksen duivels zijn.
Religie is tolerant en onverdraagzaam, persoonlijk en massaal, wetenschappelijk en creationistisch.

Conclusie: religie is een veel te breed onderwerp om iets definitiefs over te kunnen beweren. Dus als je religie wilt verklaren, bekritiseren, ophemelen, neersabelen of uitleggen, maak dan duidelijk waar je het over hebt. En wantrouw iedereen die namens een religie zegt te spreken. Het scheelt domme generalisaties, en daar kunnen we er niet weinig genoeg van hebben.

Advertenties

Tags: , , ,

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: