Lang leve het cultuurrelativisme

Bron: Loesje

Relativisme is angstaanjagend. Ten minste, als je mensen als Geert Wilders moet geloven. Zij zien relativisme, en dan met name cultuurrelativisme, als een bedreiging voor de superieure westerse verworvenheden als godsdienstvrijheid, democratie, en gelijkheid.

Het angstbeeld

Cultuurrelativisten gooien deze waarden te grabbel.
In hun politiek correcte blindheid durven zij niet te zien dat de westerse cultuur in belangrijke opzichten beter is dan alle anderen. Ze ontkennen dat er gevaren schuilen in andere culturen, en zien alleen de geurige gerechten, exotische gewaden en mysterieuze rituelen. Relativisten branden zich niet aan het bekritiseren van godsdienst en gebruiken, en daarmee nodigen ze die vreemde godsdiensten en gebruiken uit om in onze eigen cultuur, dat veilig op ons eiland van democratie zou moeten blijven, te infiltreren. Dit zal leiden tot een langzame overname van onze cultuur door de hunne, wat weer zal leiden tot een achteruitgang naar barbarij, bijgeloof en besnijdenis.

Dit is het angstbeeld dat men heeft bij relativisme; een naïeve overgave aan een stel gulzige vreemdelingen, die niets heel zullen laten van onze vrije samenleving.

Terechte angst?

Al bezorgd? Nergens voor nodig. De angst voor relativisme is schromelijk overdreven, en wel hierom: absoluut relativisme is vrijwel alleen theoretisch mogelijk. En theoretisch relativisme is niet alleen onschadelijk, maar ook noodzakelijk voor een afgewogen visie op mens en samenleving.

Ik ben het met critici eens dat relativisme dat tot het uiterste wordt doorgevoerd, in de praktijk kan leiden tot verlamming om in te grijpen bij onwenselijke praktijken als meisjesbesnijdenis. Ik vraag me af hoe vaak deze morele passiviteit echt voorkomt. Bovendien doet een extreem voorbeeld niets af aan de waarde van de redelijke versie van het relativisme.

Relativisme: onmisbaar

Wat is er zo waardevol aan relativisme? Het woord zegt het eigenlijk al: het relativeert. Moreel relativisme gaat ervan uit dat er geen absoluut goed en kwaad is. Of, zoals ik het zelf zou zeggen: mensen zijn niet in staat de absolute waarheid te kennen en kunnen dus ook geen absoluut oordeel geven over goed en kwaad. Vertaald naar cultuurrelativisme betekent dat: een cultuur is niet inherent goed of fout, maar is goed of fout ten opzichte van je eigen overtuigingen. Aangezien die overtuigingen ook cultureel bepaald zijn, is het niet gek dat mensen hun eigen cultuur als goed ervaren, en die van anderen als minder goed of zelfs als schadelijk.

Een veelvoorkomend misverstand, deels de wereld in geholpen door misleide relativisten, is dat een relativist dus niets kan en wil zeggen over goed en kwaad. Het is een gek misverstand. Uit de onkenbaarheid van absolute waarheid volgt niet per se dat de waarheid niet bestaat. Belangrijker nog, het staat ons niet in de weg om waarheid te ervaren. De waarde van relativisme is dat zij ons bewust maakt van dat verschil tussen absolute waarheid en ervaren waarheid. Al kun je weinig zeggen over de absolute waarde van een cultureel verschijnsel, je kunt wel degelijk een oordeel hebben over dat verschijnsel. Realiseer je alleen dat dat oordeel niet objectief is.

‘Maar dat is mijn waarheid!’

In het dagelijks gebruik wordt wel gesproken over ‘mijn eigen waarheid’. Dat is meestal ontzettend irritant. Vaak betreft het een persoonlijke ervaring of gevoel dat wordt geacht daarmee immuun te zijn voor kritiek. Relativisme betekent echter niet dat je alles maar kritiekloos aan moet nemen. Binnen redelijke grenzen kunnen we best dingen afdoen als onzin. Relativisme stelt dat absolute waarheid onkenbaar is, dat maakt niet automatisch alle persoonlijke overtuigingen waar of nuttig.

Culturen verschillen van elkaar in opvatting wat ‘de waarheid’ is, maar hebben zo hun eigen redenen om ‘een waarheid’ aan te houden. Vanuit het oogpunt van de ene cultuur is er wat mis met de waarheidsinterpretatie van de ander, en vice versa. Maar een vogelperspectief, van waaruit men objectief op al die verschillende waarheden neerkijkt en ziet wat echt waar is en wat niet, kunnen wij niet innemen. Het relativisme maakt ons ervan bewust dat dit perspectief wel bestaat, en dat logischerwijs ons eigen stukje waarheid slechts één van de velen is, al is het vanuit onszelf gezien natuurlijk wel de juiste en beste.

Lange leve mijn cultuur!

Ik ben een cultuurrelativist. Ik ben blij dat ik Nederland geboren ben, ik zou niet in een bestaand ander systeem dan een democratie willen leven. Ik vind dat homo’s moeten kunnen trouwen, dat abortus, euthanasie en verscheidene drugs legaal moeten zijn, en dat vrouwen dezelfde rechten en plichten moeten hebben als mannen. Ik vind het erg dat veel andere landen deze rechten niet verlenen aan hun bevolking en ik vind het absoluut verkeerd wanneer vrouwen en minderheden worden onderdrukt en wanneer er geen sprake is van vrijheid van onderwijs, meningsuiting, religie, pers en andere zaken.

Dit alles betekent dat ik geloof in de waarde van mijn opvattingen en mijn cultuur. Het betekent niet dat mijn waarden universeel zijn, hoe graag ik dat soms ook zou willen. Ik kan wel vinden dat vrouwen net als mannen overal aan het werk moeten kunnen, maar wat als vrouwen en mannen in een andere cultuur naar tevredenheid leven met een traditionele rolverdeling? Het is duidelijk dat onderdrukking erger is dan vrijheid, maar in de praktijk zijn alle culturen in bepaalde opzichten dwingend. Is een vrouw verplichten om een hoofddoek te dragen erger dan een vrouw verbieden om een hoofddoek te dragen?

Begrijpen en veroordelen

Cultuurrelativisme betekent niet dat je de fouten van een andere cultuur niet ziet. Het betekent niet dat je meisjesbesnijdenis oké moet vinden. Het betekent dat je bereid bent te onderzoeken waar het idee vandaan komt dat het wél oké is, en dat je respecteert dat mensen er belang aan hechten, omdat je beseft dat je als buitenstaander eigenlijk niets te eisen hebt van een andersdenkende in zijn eigen land, en sterker nog, omdat je beseft dat jij in zijn plaats waarschijnlijk hetzelfde had geloofd. Begrip voor de herkomst van daden die je afkeurt is niet hetzelfde als die daden goedkeuren.

De ongenuanceerde lofzang op de eigen cultuur en het afwijzen van alles wat anders is, creëert een zwart-witte wereld waarin de eigen pluspunten worden overbelicht en die van de andere cultuur worden onderbelicht. Daarom is relativisme noodzakelijk. Om te blijven beseffen dat de ander redelijkerwijs anders denkt dan jij. Om te begrijpen dat mensen in veel opzichten op elkaar lijken. Om je bewust te worden dat niet alleen de ander, maar ook jijzelf het product ben van de plaats en tijd waarin je geboren bent. Iemand die niet wezenlijk geïnteresseerd is in de achtergrond van andersdenkenden, kan niet hopen hen te begrijpen en heeft dus weinig basis voor een open gesprek. En een goed gesprek is wel zo nuttig als je naast elkaar woont en op dagelijkse basis met elkaar te maken hebt.

Conclusie

Wat je culturele identiteit ook is; jouw waarden opleggen aan een andere cultuur omdat de jouwe nu eenmaal de beste is, is een argument dat nergens op gebaseerd is. Een cirkelredenering. Het leidt tot een frontale botsing en vervolgens een patstelling. Cultuurrelativisme helpt om te reflecteren op je eigen argumenten. Het helpt je om je eigen overtuiging beter te doordenken. Dan kun je vol overtuiging het gevecht tegen onderdrukking aan – relativisme is immers ook maar relatief.

Advertenties

Tags: , ,

2 responses to “Lang leve het cultuurrelativisme”

  1. Paul says :

    Ken jij een religie waarin relativeren, in theorie en in praktijk, als toelaatbaar en constructief voor het ontwikkelen van de menselijke geest wordt beschouwd?
    Zo ja, welke religie? Zo nee, wat mogen we daar dan uit opmaken?

    • Marije Verkerk says :

      Ja, het boeddhisme laat ten opzichte van andere overtuigingen veel soepelheid zien. Het volgen van het juiste pad kan volgens veel boeddhisten ook best binnen een andere religie.

      Over het algemeen denk ik dat religies die zich richten op geschriften, weten en De Waarheid, meer absoluut zijn in hun claims, terwijl religies die zich meer richten op praktijk, rituelen en handelen veel minder waarde hechten aan hoe het ‘echt’ zit. Shinto is hier een voorbeeld van.
      En je hebt binnen elke religie natuurlijk allerlei verschillende mensen, sommigen zijn heilig overtuigd van hun religie, anderen twijfelen meer of erkennen de grenzen van hun eigen kennis. In het christendom wordt dit vaak verwoord als vertrouwen: ‘we kunnen het niet zeker weten, maar we vertrouwen erop dat God voor ons zorgt’. Twijfel is altijd al een geliefd thema geweest van theologen, en ze stonden er zeker niet allemaal negatief tegenover.

      Nieuwe vormen van spiritualiteit zijn kampioen relativeren: ‘er is misschien wel iets, maar wat?’ En ‘iedereen heeft zijn eigen waarheid’. De persoonlijke ervaring staat hierbij veel meer centraal. (Al is het wel weer taboe voor anderen om die ervaring of de interpretatie ervan in twijfel te trekken).

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: