Feministische theologie: God is een vrouw

The Woman's Bible By Elizabeth Cady Stanton, via Wikimedia Commons

Afgelopen week heeft het Vaticaan zich uitgesproken tegen de ‘Leadership Conference of Women Religious‘, een Amerikaanse organisatie van nonnen die zich hard maakt voor gelijke rechten, onder andere door te ijveren voor het openstellen van alle posities voor vrouwen en homoseksuelen. De nonnen werden berispt om hun ‘ernstige overtreding van decorum en doctrine’. Dit is tekenend voor twee dingen: de conservatieve opvattingen van het Vaticaan, en voor het dilemma van vrouwen die een religie aanhangen met patriarchale trekken: hun religie hervormen of een alternatief zoeken?

Voor het Vaticaan is het duidelijk: de traditionele rolverdeling is onlosmakelijk verbonden met het geloof. Hoe staan feministische gelovigen, en met name feministische theologen, hierin? Dit artikel is een verkenning van de feministische theologie. Na een korte historische schets volgen twee voorbeelden: Mary Daly en Sallie McFague. Omdat dit nog maar een fractie is van alles wat er op dit gebied te lezen valt, volgt onderaan een lijst met links en titels voor mee informatie.

Feministische theologie: een korte geschiedenis

Toen het feminisme zich in de 19e eeuw ontwikkelde, gebeurde dat in de eerste plaats in een religieuze context. Het christendom was in die tijd alomtegenwoordig en hoewel er altijd tegengeluiden zijn geweest, was het geloof een belangrijk onderdeel van het dagelijks leven. Dit geloof was ontstaan in een patriarchale cultuur en hield op haar beurt deze cultuur in stand. Vrouwen die tegen de dominantie van mannen in opstand kwamen, wilden echter niet per se breken met hun geloof. Margaret Fell was zeer actief bij de mede door haar opgerichte Quakers, en ze pleitte al in 1666 in ‘Women’s Speaking Justified voor spirituele gelijkwaardigheid van man en vrouw en voor het recht van vrouwen om te spreken in de kerk. Haar redenatie in een notendop: als de vrouw van God de fysieke en verstandelijke vermogens had gekregen om over het geloof te spreken, wie was dan de mens om vrouwen deze mogelijkheid te ontzeggen?

De openstelling van onderwijs vanaf het eind van de negentiende eeuw leidde ook tot een toename van vrouwen die theologie studeerden. Net als Fell en andere voorgangsters, wilden zij het kind religie niet met het badwater van het patriarchaat weggooien. Zij wilden hervorming van het christendom door terug te gaan naar de ‘kern’ van het geloof, terwijl ze de in de loop der tijd aangehaakte culturele bagage (oftewel: de dominantie van het mannelijk perspectief) verwierpen. Grof gezegd (want natuurlijk denken niet alle vrouwelijke en feministische theologen overal hetzelfde over) wilden ze de nadruk leggen op de menselijke ervaring als bron van de theologie en dus op het feit dat deze incompleet is als de helft van de mensheid hier niet aan mag bijdragen.

Als voorbeeld van de verscheidenheid van feministische theologie, volgen hieronder twee beschrijvingen. Hoewel er belangrijke overeenkomsten zijn (beide vrouwen zijn blank, Amerikaans, en leggen nadruk op de subjectiviteit van het godsbeeld), verschillen zij op cruciale punten van elkaar.

Mary Daly: vernieuwend en radicaal

Mary Daly (1909-2001), feministe, theologe en filosofe, stelde een radicale verandering voor op het gebied van religie en daarbuiten. In Beyond God the Father (1973)
zet ze uiteen hoe de man-vrouwverdeling van haar tijd niet een gevolg is van Gods schepping en intentie, maar dat het beeld van God als man, vader en rechter juist geconstrueerd is naar aanleiding van de ongelijke sociale verdeling op de wereld. God als overheersende man is een projectie en vrouwen moeten zich dit beeld toe-eigenen en het transformeren om hun eigen positie te versterken. Nadat haar scherpe kritiek op de heersende status quo niet tot het gewenste effect leidde, kwam ze tot de conclusie dat het christendom fundamenteel onverenigbaar was met vrouwvriendelijkheid. Desondanks heeft haar theologie veel vrouwen bewogen om hun relatie met God te heroverwegen en opnieuw in te vullen.

Daly was radicaal. Ze was een vernieuwer op het gebied van feministische theologie, maar ze was tegelijk dogmatisch in haar geloof in verschillen tussen mannen en vrouwen. Haar theologie was vermengd met maatschappelijke betrokkenheid en feministisch activisme. Ze was fel tegen de gelijkheid van de seksen, vrouwen zijn volgens haar superieur en zouden over mannen moet heersen. Ze wilde de traditionele verhoudingen dus simpelweg omdraaien. Transseksulaiteit noemde ze “The Frankenstein phenomenon” en ze wees de mogelijkheid af dat in een mannenlichaam geboren mensen ooit ‘echt’ vrouw konden worden. Daly plaatste de vrouwelijke geest in een vrouwelijk lichaam (liefst ook met een homoseksuele geaardheid) boven elke andere type mensen.

Sally McFague: ecofeminisme

Net als Mary Daly is Sally McFague (1933) theologe. Haar focus ligt op interpretatie, metaforen en ecologie.
‘God de Vader’ is een metafoor, één van de vele mogelijkheden om God te beschrijven. Volgens McFague sluit deze beschrijving andere beschrijvingen niet uit, maar is het in de loop van de tijd zo’n dominant beeld geworden dat er weinig ruimte overbleef om God op andere manieren te interpreteren. Daardoor is het beeld van God statisch geworden, een dogma; terwijl de relatie tussen mens en God volgens McFague er één is van ontwikkeling en interpretatie. Wij mensen kunnen geen objectieve waarheid kennen, en het is dus een vergissing om te doen alsof één van onze interpretaties van God de juiste is. Er bestaan allerlei ervaringen en verhalen over God, waarom er één vastleggen als de Ware?

Als aanvulling op God de Vader komt zij met het beeld van God de Moeder. Met name het levenschenkende aspect van de Moeder is voor haar van belang; door God op deze manier te zien wordt de nadruk gelegd op de schepping en de relatie tussen geest en materie. Materie, het leven, de natuur: het is het lichaam van God en het is aan de mens om hiervoor te zorgen en het te beschermen. Hiermee combineert McFague algemeen geaccepteerde christelijke theologie met een visie die ook kenmerkend is voor moderne natuurreligies zoals wicca. In deze religies staat de eenheid van goden en natuur ook centraal, en de erkenning en verering van het vrouwelijke aspect van de natuur/God is belangrijk. Dit is natuurlijk gelijk een bron van kritiek op McFagues werk: is het nog wel christelijk? Is het überhaupt wel theïstisch?

Is McFagues theologie feministisch? Ja, om twee redenen.
Ten eerste bevrijdt zij God van een beperkend beeld. God is niet alleen vader, maar ook moeder; niet alleen geest, maar ook lichaam. Dit werkt twee kanten op: God wordt niet alleen vrouwelijker, het vrouwelijke wordt ook goddelijker.
Ten tweede zijn man en vrouw voor haar noodzakelijk gelijkwaardig. McFague spreekt zich uit tegen oordelen en rolverdeling op basis van geslacht. Het respect dat zij wil betuigen aan het lichaam van God, geldt ook voor het lichaam van de mens. Het afwijzen van lichamelijk driften, vormen en verlangens gaat vaak samen met het afwijzen van gelijkheid tussen man en vrouw. McFague ziet een hiërarchische verdeling tussen mannen en vrouwen (blank en zwart, arm en rijk, geest en lichaam, heteroseksueel en homoseksueel) als een obstakel voor de taak van de mens: het contact met en verzorgen van al het leven.

Verder lezen

Naast Daly en McFague zijn er nog vele feministische theologen. Er zijn verschillende religieuze stromingen die zich bezig houden met feminisme, de positie van vrouwen, de de vrouwelijke natuur van het goddelijke. Ik zal in een latere blogpost nog verder ingaan op vrouwelijke godsbeelden. Voor wie verder wil lezen over christelijke feministische theologie, hier zijn een paar opties:

  • Rosemary Radford Ruether is één van de meest invloedrijke katholieke theologen, zij publiceerde onder andere het boek Sexism and God-Talk. Toward a Feminist Theology (1983).
  • Lisa Isherwood en Dorothea McEwan, Introducing Feminist Theology.
  • Rita M. Gross, Feminism and Religion, an introduction.
  • Elizabeth Cady Stanton, feministe tijdens de eerste golf, probeerde het seksistische karakter van het georganiseerde christendom van haar tijd tegen te gaan met The Woman’s Bible. Meer dan veel andere suffragettes had Stanton oog voor de ongelijkheid tussen man en vrouw op uiteenlopende gebieden als het onderwijs, eigendomsrecht, en religie. Helaas compenseerde ze deze open blik met een neiging tot racisme; immigranten en slaven hadden wat haar betreft niet veel goeds bij te dragen.
  • Womanist theology ‘Womanism’ is de Afro-Amerikaanse tegenhanger van de blanke vrouwenbeweging. Hoewel het feminisme niet bewust gericht was op de blanke middenklasse, kwam het in de praktijk daar wel op neer, zeker tijdens de eerste golf. Womanist Theology voegt het perspectief van de gekleurde vrouw toe aan de feministische theologie.
  • Wetenschappelijk tijdschrift Feminist Theology (pdf gratis te lezen), voor academische discussies en onderzoeken naar alles wat te maken heeft met feministische theologie.
  • Emma Curtis Hopkins speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van New Thought, een religieuze beweging uit de negentiende eeuw die de nadruk legt op de alomtegenwoordigheid en de genezende kracht van het goddelijke, en de kracht van de geest en positief denken.
  • Tine Halkes, Nederlandse hoogleraar feministische theologie.
Advertenties

Tags: , , , ,

2 responses to “Feministische theologie: God is een vrouw”

  1. Trees van Kraaij-Teunissen says :

    In dit rijtje feministische theologen lijkt me Elisabeth Schussler-Fiorenze zeker thuis te horen. Oa het boek Ter herinnering aan haar en Jezus, kind van Maria, profeet van Sophia. Deze boeken hebben mij zeer geinspireerd en veel geleerd.

  2. a.c.de groot says :

    Het zou interessant zijn ook godsdiensthistorisch e.e.a. e onderzoeken. Bijv. de vraag: waar is de Moedergodin uit de oertijd gebleven?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: