Religie, dat is toch patriarchaal?

Bron: Flickr.com/Barabeke

Simpele vraag, ingewikkeld antwoord

Is religie vrouwvriendelijk of juist onderdrukkend? Ik zal het antwoord op deze vraag maar meteen weggeven: het is natuurlijk beide. Er zijn namelijk nogal wat vrouwen, en nogal wat religies. Afhankelijk van de combinatie van die twee, en andere factoren zoals etniciteit, economische status, opleiding en cultuur, is er sprake van een beperkende werking van religie of juist een bevrijdende werking. De meer gecompliceerde vraag achter de relatie tussen de positie van vrouwen en religie, is: onder welke omstandigheden is religie (een instrument van) vrouwonvriendelijkheid en seksisme, en wanneer is zij juist (een instrument van) ontwikkeling en bevrijding?

Dit zijn grote vragen met een verscheidenheid aan antwoorden. Te veel voor één blog, waarschijnlijk ook teveel voor één onderzoek. Hier zal ik mij beperken tot het belichten van enkele negatieve en enkele positieve aspecten van religie op het gebied van de positie van vrouwen. Voor zowel negatieve als positieve effecten van religie op de levens van vrouwen zijn voorbeelden te geven. Zijn deze twee kanten ongeveer gelijk verdeeld, of is er sprake van een overwegend negatief effect zoals veel mensen denken? En als dat zo is, wat doen al die vrouwen dan nog in de kerk? Is wicca feministisch? Is spiritualiteit een ‘vrouwending’? Heeft het succes van producten als Happinez iets te maken met vrouwelijke religiositeit? Zijn moslima’s geëmancipeerd? Wat is feministische theologie?

Om het een beetje binnen de perken van het leesbare te houden, beperk ik mij tot de huidige tijd en de westerse samenleving. Er is veel interessants te vertellen over vrouwen en religie in andere tijden en in andere delen van de wereld, dat is zeker. Misschien kom ik daar op een later moment op terug. Voor de komende reeks blogposts is de vraag: hoe zit het hier en nu met religie en feminisme?

Feminisme?

Ja, feminisme. Geen gemakkelijke term, gezien de vele (negatieve) associaties die het oproept. Het gaat me om de brede betekenis: de strijd voor gelijkheid voor alle mensen (mannen, vrouwen, transgenders en transseksuelen). Over de uitwerking verschillen de meningen en daar zijn genoeg discussies over. Ik zie feminisme als een positieve beweging waarin het gaat om basisrechten voor mensen. Nu we in Nederland de meeste van die rechten voor vrouwen formeel vastgelegd hebben, is de volgende stap om het seksisme ook op het informele gebied te bestrijden. Dat is lastiger, want hier kom je in botsing met vrijheid van meningsuiting en de dwingende kracht van tradities en sociale verwachtingen.

Om te kijken naar religie en vrouwvriendelijkheid in onze eigen samenleving, zal ik me vooral focussen op dit informele niveau: de impliciete waarden, ingesleten rollen, stereotypen en genderverwachtingen. Feminisme gaat namelijk over alle mensen. Het gaat over het afwerpen van repressieve verwachtingen en rolpatronen, het afwijzen van stereotypen en het versoepelen van de hokjes man/vrouw en het erkennen van verschillen tussen individuen in plaats van tussen twee groepen. Feminisme (mijn versie, althans) wil laten zien dat ‘de man’ en ‘de vrouw’ niet bestaan. Onderdrukking op het gebied van seks(e) gaat over het creëren van ‘de man’ en ‘de vrouw’, het vastleggen van hun rollen, en het afwijzen van alles wat niet aan dat beeld voldoet.

Terug naar religie.

Voor sommige mensen zal de hierboven gestelde vraag over de invloed van religie nog steeds een uitgemaakte zaak lijken. Voor hen is het duidelijk: religie staat emancipatie in de weg en is een manier om vrouwen klein te houden. In de volgende delen van deze reeks zal ik dieper ingaan op deze opvatting door beide kanten van de discussie te belichten. Als ik op zoek ga naar vrouw(on)vriendelijkheid in religies is het dus niet toereikend om te kijken naar de praktische uitwerking. Een religieuze vrouw die thuisblijft voor de kinderen is niet per se onfeministisch. Een religieus dogma dat zegt dat vrouwen thuis moeten blijven om voor de kinderen te zorgen, is dat wel. Hetzelfde geldt voor de uitentreuren besproken hoofddoek. Het is niet die lap stof zelf die ofwel onderdrukkend ofwel bevrijdend is, maar de context waarin zij gedragen wordt. Aangezien er voorbeelden te over zijn om de relatie tussen feminisme en religie te onderzoeken, zal ik dit platgetreden pad verder links laten liggen.

Hé, een olifant in de kamer

Het onderwerp vrouwen en religies roept natuurlijk gelijk een aantal spraakmakende zaken op. De burka. Vrouwenbesnijdenis. De opvattingen van de SGP. Dit zijn interessante kwesties waarover het laatste woord nog niet gezegd is. Dat neemt niet weg dat er een heleboel woorden over gezegd zijn, en ondanks dat ik het niet erg zou vinden om de mijne aan de discussie toe te voegen, denk ik ook er geen gebrek is aan meningen over deze zaken. Daarom wil ik mij in de volgende delen van deze reeks over vrouwen en religie liever bezighouden met wat meer onbekende voorbeelden. Er zijn namelijk tal van interessante casussen die net zo goed duidelijk kunnen maken hoe religie, spiritualiteit en feminisme zich tot elkaar verhouden.

Het klinkt misschien als puur politiek-correctfetishisme om te zeggen dat religie zowel positief als negatief kan uitpakken voor de positie van vrouwen. Dat maakt het echter niet minder waar. Misogynie staat niet onverbiddelijk in het DNA van religie gegrift. De potentie draagt zij echter wel bij zich en afhankelijk van de context waarin zij ter wereld komt kan ze deze vrouwonvriendelijkheid ontwikkelen tot een hardnekkige karaktertrek. Gelukkig zijn contexten gevarieerd en niet statisch, waardoor er ook ruimte is voor genderneutrale en ook ronduit misandrische vormen van religie.

Het is gemakkelijk om te doen alsof religie een wapen van conservatisme is om vrouwen dom en machteloos te maken. Gebeurt dat? Ja. Is dat het hele verhaal? Nee. In de volgende posts daarom een beschouwing op onder andere feministische theologie, de macht van de meerderheid, en het feministisch gehalte van het neopaganisme.


Advertenties

Tags: , ,

One response to “Religie, dat is toch patriarchaal?”

  1. rob van hove says :

    een vraag, marije: hoe zie jij dan de maria-verering in de rk-kerk..?
    gr. rob

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: